در جستار پیشین به مفهوم حریم دیداری در زیست‌جهان فرد ایرانی پرداختیم. به صورت ویژه در فرهنگ ایرانی حفظ حریم اهل خانه و خانواده از اشراف و دید همسایه‌ها مرتبه و مقامی ویژه دارد. این گزاره در معماری ایرانی به روش‌های متنوع و متفاوتی نمود یافته است. «روزن» شاهدی بر این امر است. خاستگاه این عنصر در طراحی ساختمان، بغداد قرن 12 میلادی است. در کشورهای سوریه، فلسطین و اردن با نام «مشربه»، در عربستان با نام «شربه» و در بحرین و یمن با نام «تخریما» شناخته می‌شود. در ایران با نام «روزن» یا «مشبک» و در شهر‌های جنوبی ایران با نام «شناشیر» یا «شناشیل» خوانده می‌شود. شناشیر عنصری نیمه‌باز از جنس چوب و با عرضی کم است که در اقلیم گرم و مرطوب ایران (بوشهر) رواج دارد.

بازشوها وجوه متفاوتی دارند که بررسی هر کدام نیازمند حوصله و دقت نظر ویژه‌ای است؛ مثلا این عناصر از نظر شیوه نورپردازی طبیعی در ساختمان و شهر اهمیت ویژه‌ای دارند. بنا بر مطالعات سال‌های اخیر 26 نوع نورگیر و 6 نظام نورپردازی دیواری و سقفی در معماری ایرانی حضور دارد. هرکدام از از این بازشوها بنا به محل استقرار و نوع کاربری فضا واجد قواعد و معیارهای طراحی خاص خود هستند. از سوی دیگر از منظر طراحی معماری اقلیمی، این عناصر علاوه بر جلوگیری از ورود نور مستقیم به داخل فضا، نقش بسیار مهمی را در جهت کوران باد و خنکای هوا ایجاد می‌کنند. روزن‌ها را می‌توان تلاش فضای خصوصی برای استفاده بیشتر از باد موجود در فضای عمومی دانست. به صورت کلی در طراحی پلان، مشبک‌های چوبی در مقابل پنجره‌های اصلی نصب می‌شود و مانع از د‌ید مستقیم به داخل خانه و حفظ حریم خصوصی ساکنین می‌شود. حتی در غالب خانه‌های دوره صفویه اصفهان پنجره بعضی از فضاهای درونی مشبک بوده است؛ یا اتاق‌های ثانوی زیادی در طبقه دوم اجرا شده‌اند که به وسیلۀ شبکه‌هایی چوبی از فضاهای اصلی جدا شده‌اند. این فضاها با ایده حضور بانوان در جشن‌ها، ضیافت‌ها، مراسمات و بازی‌ها است. آینده‌نگری که معمار ایرانی علی‌رغم ممنوعیت‌ها و محدودیت‌های مرسوم در طراحی معماری خود گنجانده‌ است. فرصتی برای دیدن در عین دیده‌ نشدن.  نمونه‌های

این پنجره‌ها را می‌‌توان در کاخ عالی‌قاپو، هشت بهشت و
چهل‌ستون و یا خانه‌های صفوی مشاهده کرد.

به نظر می‌رسد که این نوع شبکه‌ها از فرهنگ ایران و اسلام به نقاط مختلف جهان گسترش یافته است. نمونه‌هایی از این شبکه‌ها را می‌توان در اسپانیا و سپس آمریکای جنوبی و یا نمونه‌های سنگی آن را در هندوستان دید. لوکوربوزیه معمار برجسته سوئیسی و از پیشگامان معماری مدرن، متاثر از سفرش به ترکیه از این عنصر در طراحی معماری «ویلای شوب» بهره جسته است. امکان نگاه کردن به فضای نشیمن از طریق بازشوهای دایره‌ای شکل در دیواره دو اتاق طبقه اول؛ اما شبکه‌های چوبی مانع از این هستند که کسی بتواند از پایین بیننده را ببیند.

غالبا نماهای دوپوسته (شکل امروزین روزن یا مشبک) در پاسخ به ابعاد متفاوت نیازهای استفاده‌کنندگان عمل می‌کنند. بعد محرمیت یکی از وجوه مهم در طراحی جداره‌ها و نماهای دوپوسته بوده است.

 در موضوع محرمیت و ابعاد حریم می‌توان به حریم دیداری، حریم بویایی، حریم شنیداری و حریم روانی اشاره کرد. و در واکاوی عوامل تاثیرگذار در حریم دیداری نیز می توان به سه مؤلفۀ:

1. رعایت اصل عرصه‌بندی خصوصی و عمومی
2. رعایت اصل سلسله مراتب فضایی
3. رعایت اصل عدم اشراف و کنترل دید در سامان‌بندی فضایی اشاره کرد.

عامل عدم اشراف بصری و دیداری از مؤلفه‌های بسیار مهم و تأثیرگذار در طراحی نماهای دوپوسته است. برای ممانعت از اشراف بصری در نماهای دوپوسته لازم است عناصر متفاوتی از جمله موارد زیر در طراحی نماهای دوپوسته رعایت و اجرا شود:

1. مکان کاربرد پنجره‌های دوپوسته.
2. نوع مصالح.
3. قابلیت ثابت و یا متحرک بودن.
4. شکل و فرم.
5. نوع فناوری اجرا.

تصویر 3. پروژه کامرانیه، مهندسین مشاور رف، 1401.

در پژوهشی که در دانشگاه یزد بر روی واحدهای مسکونی شهر تهران صورت گرفته شد نتایج جالبی به دست آمد. بنا بر یافته‌های این پژوهش که بر روی جداره‌های دوپوسته چند واحد مسکونی شاخص در شهر تهران صورت گرفته است، عمدتا پوستۀ اول ساختمان‌های مسکونی ساده است و پوستۀ دوم نقشی تعیین‌کننده در میزان محرمیت و حفظ حریم دیداری فضاهای داخل را دارد. به عبارتی پوستۀ دوم غالبا روبروی فضای زیستی ساکنین قرار دارد و یا در برابر فضاهای نیمه خصوصی-عمومی نظیر بالکن. علی‌رغم تصور رایج بر محدودیت نوردهی نماهای دو پوسته، با پیشرفت تکنولوژی این محدودیت برطرف شده است؛ به گونه‌ای که بنا به نیاز و خواست ساکنین پوستۀ دوم توانایی باز یا بسته شدن و تغییر را دارند. مصالح روزن‌های امروزی غالبا از چوب، آجر، سنگ، فلز و شیشه هستند. به هر تقدیر نماهای دوپوسته را می‌توان گونه‌ای از معاصرسازی مشربیه‌های گذشته به حساب آورد.

خالی از لطف نیست که در ادامه به چند نمونه از روزن‌های مدرن در معماری امروزی شهر تهران بپردازیم:

مجتمع باغ ونک

ایده ساخت این مجموعه بر مبنای تعامل با محیط اطراف و بهره‌گیری از درخت های خشک موجود در سایت بوده است. این پروژه در فستیوال جهانی معماری سال ٢٠١٠ (WAF) در بارسلون در بخش مجتمع‌های مسکونی جزو منتخبین قرار گرفته است. این بنا در جلوی نمای واحدها از سازه‌های مجزای چوبی به صورت داربست مدد گرفته است. این داربست‌ها که از سازه اصلی جداست در مقابل تراس یا ایوان‌ها و بعضاً پنجره‌ها قرار گرفته و جداره مشبک چوبی را در مقابل دید مخاطبان قرار می‌دهد. در مجموعه مسکونی باغ ونک پوستۀ دوم به صورت مشبک چوبی و ثابت بوده است و به دلیل بزرگ بودن ابعاد مشبک‌ها در این بنا، محدودیت نورگیری را برای فضاهای داخلی ایجاد نکرده است. تعدادی از پنجره‌ها با برجسته شدن در نما و ترکیب شدن با نیمکت٬ خرده ‌فضاهایی چوبی برای بهبود کیفیت فضاهای کوچک داخلی را فراهم ساخته‌اند. نمای ساختمان در هر هشت وجه (چهار وجه داخلی و چهار وجه خارجی) جلوۀ صادق بیرونی فضاهای داخلی، باغچه‌ها و حیاط‌ها است و نه صرفاً پوششی منفک از آنچه در داخل اتفاق می‌افتد.

خانۀ آجرپوش

این بنا در سال ۱۳۹۴ جایزه‌ جهانی آجر بریتانیا و همچنین جایزه‌ معمار سال ۱۳۹۴ ایران با عنوان پروژه‌ تقدیرشده‌ بخش آپارتمان مسکونی را دریافت کرده است. نمای این بنا دارای پوسته مشبک آجری است. این مهم علاوه بر حفظ حریم ساکنین خانه نقش بسیار مهمی در کنترل شدت نور، تابش و امکان تهویه و کوران باد را در فضای داخلی دارد. در طراحی ساختمان این پروژه در عین مدولار بودن نما امکان دست یافتن به درجات مختلفی از بازشوها بر حسب نیاز را فراهم می‌آورد.

در طراحی خانه آجر پوش، پوسته دوم به صورت مشبک آجری است که توانسته کیفیت متفاوتی را در فضای داخل ایجاد کند. واحدهای آجری در محل خود قابلیت تغییر زاویه را دارند و می‌توان روشنایی فضا را به مقدار کمی افزایش یا کاهش داد.

تصویر 4. خانه آجرپوش، استودیو طرح و ساخت آدمون، 1393.

خانۀ صبا

این خانه که رتبه سوم مشترک جایزه معمار در سال ۱۳۹۴ بخش مسکونی را کسب کرده است، از نماهای دو پوسته در داخل قاب‌های بتنی سازمان یافته است. پوسته بیرونی نما از جنس چوب است که قابل کنترل بوده و باز و بسته می‌شود تا میزان نور و سایه دلخواه را تأمین کند. پوستۀ دوم پرده‌ای شیشه ای از پنجره‌های دوجداره سرتاسری است. این نماها شامل یک لایه شفاف شیشه به صورت پوسته داخلی و پوسته خارجی به صورت متحرک و پویاست.

غالبا در پوسته آجری محدودیت‌هایی در تغییرپذیری وجود دارد؛ لذا در خانه صبا با تغییر مصالح پوسته دوم و تبدیل آن به چوب و ایجاد قابلیت انعطاف‌پذیری در حرکت و جابه‌جایی، محدودیت‌های پوستۀ دوم را تا اندازه ای مرتفع ساخته است.

خانۀ سعادت‌آباد

در این خانه پوسته آجری نما به صورت اجزایی مجزا و با چرخشی نرم در مقابل پوسته شیشه‌ای داخلی نما طراحی و اجرا شده است. در طراحی معماری این بنا، نما انعطاف‌پذیری ویژه‌ای دارد و ساکنین به راحتی توانایی تغییر آن را دارند. در فصل زمستان با حرکت و جابه‌جایی پوسته نما امکان ورود و تابش نور به داخل فراهم می‌شود و در فصل تابستان امکان کنترل تابش و صرفه‌جویی در مصرف انرژی را امکان‌پذیر می‌سازد.

مجتمع سعادت‌آباد با وجود استفاده از مصالح آجری با ایجاد قاب‌های متحرک در پوسته دوم امکان تغییر و جابه‌جایی بازشوها و تغییر میزان ورود نور و روشنایی به فضاهای داخلی را فراهم آورده است.

ارسی خانه

ایده اصلی این مجموعه فرم ارسی‌های سنتی معماری ایرانی است. پنجره‌ها در این مجموعه به صورت یک شبکه چوبی همراه با شیشه‌های رنگی است که به صورت پوسته دوم به جداره نما اضافه شده است. علاوه بر استفاده از بازی نور و رنگ می‌توان با باز کردن پنجره‌ها آن را به سایبان تبدیل کرد. توجه به قاب‌بندی و شفافیت، اصول قابل توجه در معماری این بناست. خانه ارسی از طریق مشبک‌های چوبی با قابلیت جابه‌جایی امکان تغییر میزان نور و دید به داخل فضا را فراهم می‌کند.

منابع:

• امیداوری، الهام و سمیه (1401)، «نقش نماهاي دوپوسته در ارتقاء حريم ديداري در مجتمع‌هاي مسكوني تهران (با تحليلي بر عناصر مشربيه در معماري گذشته)، نشریه باغ نظر، 19 (114)، صفحات 16-5.
• ندومی، راحیل و شرقی، علی (1398)، « تحلیل حریم دیداری خانه‌های شناشیردار رو به دریا و درون بافت شهری تاریخی نمونه موردی: خانه‌های لبه ساحل در بافت قدیم بوشهر»، نشریه نقش جهان – مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی، دوره ۹، شماره ۳، صفحات 215-203.
• سیفیان، محمدکاظم و محمودی، محمدرضا (1386)، «محرمیت در معماری سنتی ایران»، نشریه هویت شهر، دوره 1، شماره 1، صفحات 3-14.