در مقالات پیشین با ارجاعات تاریخی، فرهنگی و علمی بررسی کردیم که شاید دیدن مهم‌ترین وجه حسی انسان باشد. وجهی که دریچه‌ای به سوی درون اوست. این درون احساسات، فهم و جهان‌بینی فرد را شکل می‌دهد. آگاهی و دیدن رابطه‌ای تنگاتگ با یکدیگر دارند. تصویرگری کتب مذهبی و ادبی برای «فهم عینی‌تر» داستان‌ها و لحظات ناب شاعرانه اتفاقی است که در تاریخ فرهنگی بشر به ویژه ایرانیان رقم خورده است. از تصویرگری و نقاشی کتاب ارتنگ مانی، انجیل و قرآن تا تصویرگری‌ کتب شعرای بزرگی چون فردوسی، دانته و نظامی. به عبارت دیگر این موضوع یعنی ارتباط تصویر و متن نوشتاری در تاریخ فرهنگ ایران زمین به فراوانی صورت گرفته است. تصویر و متن با هم بوده‌اند و برای فهم متن و کتب چاره‌ای جز اتکا به تصویر وجود نداشته است. یعنی قضاوت‌های زیباشناختی انسان به بخشی از مغز مرتبط است که بینایی در آن تاثیر ویژه‌ای دارد. یکی از جنبه‌های قضاوت زیباشناختی بحث محرمیت و حریم خصوصی است. این بخش زیباشناختی در ایران فرهنگی چنان اهمیت می‌یابد که بحث حریم دیداری و مناسبات اجتماعی ریشه‌ در باور و فرهنگ تاریخی مردمان این جغرافیای فرهنگی دارد.

تصویر 1. سلسله مراتب مجموعه ورودی و تمهیدات محرمیت در معماری سنتی ایران.

بهره‌گیری از جداره‌های دو پوسته، راهکاری معمارانه است برای پاسخ‌گویی به رعایت حریم خصوصی‌. شگردی هنرمندانه برای پنهان ماندن خانواده از دید افراد غریبه. این موضوع با عوامل دیگری همچون طراحی اقلیمی و طراحی زیست محیطی گره خورده است. در سال‌های اخیر با مطرح شدن حقوق شهروندی و تدوین ضوابط طراحی برای نظام‌مند کردن این وجه حقوق بشری (حریم خصوصی) گام‌هایی برداشته شده است. خود واژه «حریم» پیرامون انسان به چیزی اشاره دارد که باید از آن دفاع کرد علی‌اکبر دهخدا حریم را اینگونه تعریف می‌کند: «چیزی که آنرا حمایت کنند و جنگ کنند بر آن». پناهگاه و یا خانه شخص و اطراف آن که از تعرض دیگران در پناه باشد. آنچه مورد احترام است و نباید هتک شود. در فرهنگ انگلیسی با واژگانی همچون «Privacy» و «security» برابر شمرده می‌شود. حقوق افراد نسبت به یکدیگر. این موضوع در فرهنگ اروپایی جایگاه ویژه‌ای داشته است. اما با ظاهر شدن معماری مدرن و سبک‌های نوین معماری همچون دیکانستراکشن و فولدینگ، مباحث محرمیت در طراحی پلان و طراحی ساختمان کم‌رنگ شده است. یعنی التفات و توجه بیشتر به مفاهیمی همچون سیالیت و حذف سلسله مراتب.

حریم خصوصی و عمومی را می‌توان به طرق گوناگون برشمرد. ما در اینجا حرایم را به صورت حریم دیداری، حریم بویایی، شنیداری، حرکتی و روانی مورد مطالعه قرار می‌‌دهیم. در این مطلب قصد داریم به حریم دیداری و نسبتش با زیست جهان انسان ایرانی و تاریخ معماری ایران بپردازیم. می‌توان گفت حریم بصری و یا حریم دیداری پیشینۀ اعتقادی عمیقی دارد. محرمیت و نداشتن دید روی بنای مجاور یکی از معیارهای معماری ایرانی برای رسیدن به این باور است. جداسازی زندگی خصوصی از روابط اجتماعی برای بالا بردن کیفیت زندگی و سالم‌سازی بناهای معماری. رعایت حریم در طراحی معماری و طراحی شهری ایران غالبا به صورت 1. حریم خصوصی (حیاط و خانه) 2. حریم نیمه خصوصی_نیمه عمومی (بن‌بست اختصاصی و یا هشتی مشترک چند خانه) 3. حریم عمومی (گذر، میدان و عناصر شهری) بوده است.  

میزان ارتباط فضاهای درون و بیرون خانه یعنی ارتباط و پیوند فضای خصوصی و عمومی بر حریم بنا تاثیر فراوانی دارد. روند غالب این است که حریم دیداری را از منظر پلان ساختمان می‌نگرند؛ اگر از منظر عمومی و به صورت یک مشاهده‌گر شهری به ساختمان بنگریم این پوستۀ خارجی یا نمای ساختمان است که حریم دیداری ما را شکل می‌دهد.

در فرهنگ ایرانی حفظ حریم اهل خانه و خانواده از اشراف و دید افراد غربیه و همسایه‌ها مرتبه و مقامی ویژه دارد. برای نمونه طراحی ورودی خانه و ایجاد موانع جهت دید مستقیم عابران به داخل خانه؛ طراحی بالکن‌ها به گونه‌ای که مانع اشراف همسایه‌ها به داخل آن شود؛ عرصه‌بندی فضاهای خصوصی و عمومی در خانه و عدم امکان اشراف مهمان به فضاهای خصوصی از جمله تلاش‌هایی است که معماران برای کنترل حریم دیداری انجام می‌دهد؛ طراحی گشودگی‌ها و پنجره ها به گونه‌ای که هم امکان روشنایی و دید بصری را به خارج و آسمان بدهد و هم مانع از دید همسایگان به داخل شود.

تصویر 2. کاخ عالی‌قاپو، علی اکبر اصفهانی، 977 ه.ش.

این موضوع در اقلیم‌های متنوع به طرق مختلف نمود می‌یاید. مثلا بناهای لبه بافت (رو به محیط طبیعی همچون دریا) حریم کمتری می‌طلبند؛ در نتیجه نیاز به نمای گشوده و پنجره‌های گسترده بیشتر احساس می‌شود.  طارمی‌هایی گشوده و ایوان‌هایی در ساحل از جمله شگردهای هنرمندانه در پاسخ‌گویی به این امر است. یا از سوی دیگر در بناهای درون بافت (رو به عرصه شهری همچون گذر و میدان) بعضا یا فضای باز ندارند و یا درصد اندکی از نما را به خود اختصاص می‌دهند. به عبارتی حریم دیداری در خانه‌های درون بافت ایجاب می‌کند که میزان فضای باز کمتر شود ولی با توجه به حضور دریا در مقابل ساختمان‌های لبه بافت و دید وسیعی که به آب دریا وجود دارد، نیاز به این حریم کمتر خواهد شد.

روزن‌، مشبک یا «مشربیه»ها گونه‌ای از نمای دو پوسته است که در معماری خاورمیانه حضور فراگیری دارد. نوعی پنجره مشبک چوبی با نقوش هندسی متنوع که غالبا در مقابل پنجره‌های اصلی و در نمای ساختمان قرار می‌گیرد. این پنجره‌ها که خاستگاه آن را بغداد قرن 12 میلادی می‌دانند در شرایط اقلیمی و جغرافیایی جلوه‌های متفاوتی یافته است.  به نظر می‌رسد این عنصر در معماری معاصر جایگاه ویژه‌ای یافته است و بهره‌گیری از ظرفیت‌های آن مورد علاقه ساکنین خانه و معماران شده است.

این عناصر سنتی را می توان از زوایای مختلف مورد بررسی قرار داد. از منظر اقلیمی، این عناصر علاوه بر جلوگیری از ورود نور مستقیم به داخل فضا، نقش بسیار مهمی را در جهت کوران باد و خنکای هوا ایجاد می‌کنند. مشبک‌های چوبی در مقابل پنجره‌های اصلی مانع از د‌ید مستقیم به داخل خانه و حفظ حریم خصوصی ساکنین می‌شود. در ادامه به جایگاه روزن یا مشبک در معماری ایران و نسبت آن با حریم دیداری خواهیم پرداخت.

منابع:

• امیداوری، الهام و سمیه (1401)، «نقش نماهاي دوپوسته در ارتقاء حريم ديداري در مجتمع‌هاي مسكوني تهران (با تحليلي بر عناصر مشربيه در معماري گذشته)، نشریه باغ نظر، 19 (114)، صفحات 16-5.
• ندومی، راحیل و شرقی، علی (1398)، « تحلیل حریم دیداری خانه‌های شناشیردار رو به دریا و درون بافت شهری تاریخی نمونه موردی: خانه‌های لبه ساحل در بافت قدیم بوشهر»، نشریه نقش جهان – مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی، دوره ۹، شماره ۳، صفحات 215-203.
• حیاتی، حامد و امین‌پور، احمد و مدنی، رامین (1396)، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانه‌های ایرانی براساس آموزه‌های اسلامی»، نشریه زن و فرهنگ، دوره 9، شماره 32، صفحات 47-61.

سیفیان، محمدکاظم و محمودی، محمدرضا (1386)، «محرمیت در معماری سنتی ایران»، نشریه هویت شهر، دوره 1، شماره 1، صفحات 3-14